8 lat więzienia za przelew do osoby z listy ministra. Druk 3003 to sankcje bez sądu

Oficjalnie to „ustawa o środkach ograniczających”. Rząd mówi o niej „konstytucja sankcyjna”, a przeciwnicy „ustawa o cenzurze”. Sejm uchwalił ją 6 listopada: 240 posłów było za, 202 przeciw, jedna osoba się wstrzymała. Za głosowały KO, PSL, Lewica, Polska 2050, Centrum i Razem. Przeciw były PiS, Konfederacja i Korona. Teraz projekt trafi do Senatu, a potem na biurko prezydenta Karola Nawrockiego.

Projekt ma porządkować egzekwowanie sankcji unijnych i wdraża dyrektywę UE 2024/1226 o karaniu za ich obchodzenie. Z tym nikt się nie spiera: kto przemyca do Rosji części do dronów, powinien siedzieć. Kłopot w tym, że ustawa idzie dalej, niż wymaga dyrektywa. Tworzy krajową listę sankcyjną, a jedną z podstaw wpisu na nią są słowa i treści, nie towary.

Minister wpisuje, minister mrozi

Listę prowadzi minister spraw wewnętrznych. Według projektu może na nią trafić podmiot, który „bezpośrednio lub pośrednio” wspiera „obcą ingerencję i manipulację w środowisku informacyjnym” wymierzoną w bezpieczeństwo, granice albo „interesy i pozycję międzynarodową” Polski. Decyzja zapada z urzędu albo na wniosek jednej ze służb czy instytucji. Na liście wnioskodawców są m.in. ABW, Agencja Wywiadu, Prokurator Krajowy i KNF.

Po fali krytyki komisja sejmowa dopisała w październiku definicję. Manipulacja to „celowe, systematyczne, skoordynowane i nieautentyczne zachowanie w domenie informacyjnej” nastawione na „istotny wpływ” na opinie odbiorców, działające w interesie państw lub osób objętych sankcjami UE. Dopisano też, że korzystanie z wolności słowa i prasy samo w sobie nie jest manipulacją.

Brzmi to rozsądnie, dopóki nie zapytamy, kto ustala, czy zachowanie było „nieautentyczne”, a wpływ „istotny”. Odpowiedź: urzędnik ministra, bez sądu. Wiceminister MSZ Ignacy Niemczycki tłumaczył w Sejmie, że chodzi o treści tworzone automatycznie, np. przez boty. Tyle że w ustawie słowa „bot” nie ma. Dr Kamil Stępniak z WSKZ powiedział Konkret24, że taka deklaracja sama w sobie nie zawęża przepisu. A słowo „pośrednio” nie ma żadnej definicji. Udostępnienie wpisu, wywiad, przelew na kanał w internecie: każdą z tych rzeczy można nazwać pośrednim wsparciem.

Najpierw kara, potem sąd

Decyzja o wpisie jest natychmiast wykonalna. Wchodzi w życie z dniem publikacji w Biuletynie Informacji Publicznej. Od tej chwili konta i majątek są zamrożone, a nikt nie może udostępnić wpisanemu pieniędzy ani innych zasobów. Firma z listy nie może też startować w przetargach publicznych.

Projekt wyklucza wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, czyli zwykłą administracyjną drogę odwoławczą. Pozostaje skarga do sądu administracyjnego, ale ta nie wstrzymuje blokady. Przy dwóch instancjach (WSA i NSA) człowiek albo firma może więc czekać latami bez dostępu do własnych pieniędzy. Dr Stępniak zwraca uwagę, że przepisy ograniczają możliwość wstrzymania skutków decyzji nawet wtedy, gdy wojewódzki sąd administracyjny przyzna rację obywatelowi. Jego zdaniem mogą być niezgodne z Konstytucją. Rząd ma na to jedną odpowiedź: sankcje wymagają „natychmiastowej reakcji”.

Od zarządcy do przejęcia firmy

W przypadku przedsiębiorstw ustawa przewiduje dwa rodzaje zarządu przymusowego. Pierwszy ma doprowadzić do sprzedaży firmy, drugi do jej przejęcia przez Skarb Państwa „dla ochrony ważnego interesu publicznego”. Zarząd trwa sześć miesięcy i może zostać przedłużony do 36. Właścicielowi przysługuje odszkodowanie według wyceny rzeczoznawcy, ale na zasadzie wzajemności, więc w niektórych przypadkach nie przysługuje wcale.

Rząd w uzasadnieniu pisze, że środki ograniczające „nie mają charakteru represyjnego ani konfiskacyjnego”. Dla właściciela, który w trybie administracyjnym traci firmę, to rozróżnienie czysto akademickie. Konstytucja w art. 46 mówi jasno: przepadek rzeczy wymaga prawomocnego wyroku sądu.

Kto pomoże, ten siedzi

Najmocniej działa przepis, który dotyczy nie wpisanego na listę, tylko wszystkich wokół niego. Bezpośrednie albo pośrednie udostępnienie pieniędzy osobie z listy to według projektu przestępstwo zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat więzienia, a gdy chodzi o mienie znacznej wartości, do 10 lat. Najwyższe zagrożenie, 12 lat, dotyczy obrotu towarami objętymi sankcjami. Na tym tle łatwo o pomyłkę w liczbach: część mediów pisze o 12 latach za samo „wspieranie”, ale w uzasadnieniu projektu ta górna granica dotyczy towarów, nie przelewów.

Do tego dochodzi kara administracyjna do 20 mln zł. Nakłada ją naczelnik urzędu celno-skarbowego w drodze decyzji. Przewodnicząca KRRiT Agnieszka Glapiak napisała do posłów, że w sprawach nadawców to rozwiązanie „kuriozalne”, bo urzędnicy skarbowi nie mają kompetencji do oceny treści wypowiedzi. Dodała, że z KRRiT projektu nie konsultowano.

Uzasadnienie wyłącza z karania drobne transakcje, do 800 zł. Ale zastraszenie nie działa przez liczbę wyroków. Wystarczy, że bank, sponsor albo widz zobaczy nazwisko w BIP. Nikt nie będzie sprawdzał progów i kwalifikacji, gdy w grę wchodzi więzienie. Odetnie się od razu: twórca, wydawca albo mała redakcja z listy straci reklamodawców i wpłaty, zanim jakikolwiek sąd na nią spojrzy. Ustawa wyłącza też zasadę stosowania łagodniejszego prawa: za naruszenie można odpowiadać nawet wtedy, gdy sankcje dawno zostaną zniesione.

Narzędzie zostaje, ministrowie się zmieniają

Opozycja mówi wprost, że to bat na przeciwników politycznych. Poseł PiS Jarosław Zieliński nazwał ustawę „walką z wolnością słowa, niezależnymi mediami, z opozycją i demokracją”. Podobne zarzuty zgłaszali posłowie Konfederacji, a Korona protestowała pod Sejmem w przeddzień głosowania. Koalicja odpowiada, że lista celuje w agentów Kremla i Mińska, a nie w krytyków rządu.

Może tak być dziś. Ustawa jednak nie wygasa razem z rządem, który ją pisał. Każdy kolejny minister spraw wewnętrznych, z każdej partii, dostanie gotowe narzędzie: nieostrą przesłankę, decyzję bez sądu, natychmiastową blokadę majątku i paragraf, który odstrasza każdego, kto chciałby pomóc. Wszystko to w państwie, które od lat spiera się o niezależność prokuratury, sądów i mediów publicznych. W takim państwie podobne uprawnienie powinno przejść przez sąd przed wykonaniem decyzji, a nie po.

Co dalej

Ustawą zajmie się teraz Senat, gdzie koalicja ma większość. Przeciwnicy liczą na prezydenta. Karol Nawrocki może ją zawetować albo skierować do Trybunału Konstytucyjnego, a koalicja nie ma w Sejmie trzech piątych głosów, żeby weto odrzucić. Stanowiska prezydenta na razie nie znamy. Jeśli prezydent ustawę podpisze, wejdzie ona w życie 30 dni po ogłoszeniu.

Walka z rosyjską dezinformacją jest potrzebna. Ale państwo, które przed nią broni, nie może używać metody, którą samo zarzuca autorytaryzmom: urzędnik decyduje, co jest prawdą, a majątek przepada, zanim ktokolwiek usłyszy wyrok.

Źródła: Sejm, druk nr 3003, Infor.pl, Konkret24, CyberDefence24, Dyrektywa (UE) 2024/1226